1. Phẫu thuật điều trị bệnh ung thư là gì?

Phẫu thuật là phương pháp sử dụng dao mổ, kéo…để loại bỏ khối u.

Phẫu thuật là phương pháp điều trị bệnh ung thư có lịch sử lâu đời nhất và là phương pháp điều trị khỏi đối với một số bệnh ung thư. Tuy nhiên hiện nay vẫn có những quan niệm như: chớ đụng dao kéo khi bị ung thư là hoàn toàn sai lầm.

Xu hướng hiện nay là phẫu thuật bảo tồn tối đa, phối hợp phẫu thuật với các phương pháp điều trị khác (xạ trị, hoá trị liệu, điều trị miễn dịch...) nhằm cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

Ngày nay những tiến bộ về khoa học kỹ thuật góp phần làm thay đổi phẫu thuật ung thư như ứng dụng nội soi can thiệp, vi phẫu, ghép tạng…

2. Phẫu thuật ung thư cần phải tuân theo những nguyên tắc nào?

• Phẫu thuật ung thư phải tuân theo những nguyên tắc chung của điều trị bệnh ung thư như nguyên tắc điều trị phối hợp, lập kế hoạch và bổ sung kế hoạch điều trị, phải có theo dõi định kỳ sau điều trị.
• Phẫu thuật ung thư phải tuân theo các nguyên tắc chung của ngoại khoa cũng như những yêu cầu, đòi hỏi về gây mê hồi sức đối với những trường hợp bệnh riêng biệt, như có thêm bệnh nặng phối hợp, thể trạng bệnh nhân quá kém, tuổi quá cao không nên điều trị phẫu thuật.
• Phải có chẩn đoán bệnh chính xác, đúng giai đoạn trước khi tiến hành phẫu thuật. Ví dụ, nếu ung thư xương thì phải cắt cụt chi, nếu chẩn đoán sai, sẽ đem lại hậu quả rất nặng nề.
• Phẫu thuật ung thư phải đúng chỉ định. Chỉ định phẫu thuật triệt căn thường tiến hành cho những ung thư tại chỗ hoặc tại vùng. Khi có chống chỉ định phẫu thuật như ung thư vú thể viêm, khối u đang viêm nóng mà can thiệp bằng phẫu thuật sẽ làm tăng di bào.
• Phẫu thuật triệt căn ung thư phải theo nguyên tắc:
  • Lấy bỏ u và tổ chức quanh u đủ rộng (vùng mà tế bào ung thư có thể xâm lấn tới) tức là đảm bảo ở diện cắt không còn tế bào ung thư, muốn vậy phải kiểm tra diện cắt bằng soi vi thể mô bệnh học theo kỹ thuật sinh thiết cắt lạnh. Diện cắt an toàn là khác nhau tuỳ theo loại ung thư. Ví dụ, đối với ung thư da, vú: cách u khoảng 2 cm; đối với ung thư đại tràng: cách u khoảng 5 cm; đối với ung thư trực tràng: diện cắt dưới cách u khoảng 2 cm; đối với ung thư dạ dày: cách u khoảng 6 cm...
  • Nạo vét triệt để hệ thống hạch vùng, nhất là khi đã có hạch bị ung thư xâm lấn, thường áp dụng với các ung thư biểu mô. Ví dụ, nạo vét hạch nách trong điều trị ung thư vú, nạo vét hạch mạc treo trong điều trị ung thư đại - trực tràng…
  • Thực hiện thao tác đảm bảo không reo rắc tế bào ung thư, không cấy tế bào ung thư ở diện mổ.
  • Phẫu thuật ung thư phải đúng mục đích.

3. Phẫu thuật được sử dụng như thế nào trong ung thư?

Trong ung thư, phẫu thuật được tiến hành với mục đích gồm: phẫu thuật phòng ngừa bệnh ung thư, phẫu thuật chẩn đoán và phẫu thuật điều trị bệnh ung thư.

3.1. Phẫu thuật dự phòng bệnh ung thư

Phẫu thuật dự phòng bệnh ung thư là thực hiện cắt bỏ phần tổ chức cơ thể có khả năng phát triển thành ung thư, ngay cả khi không có triệu chứng. Cùng với việc phòng tránh các yếu tố gây ung thư, phẫu thuật cắt bỏ những thương tổn tiền ung thư sẽ góp phần tích cực làm hạ thấp tỷ lệ mắc bệnh. Những phẫu thuật dự phòng có thể áp dụng như:

• Cắt bỏ chít hẹp bao quy đầu trước 10 tuổi.
• Phẫu thuật cắt polyp đại - trực tràng giúp phòng tránh bệnh ung thư đại - trực tràng.
• Khoét chóp cổ tử cung ở những trường hợp ung thư cổ tử cung giai đoạn là biện pháp điều trị và phòng chống ung thư cổ tử cung có hiệu quả.
• Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới thì trong cơ thể có bất kỳ một khối u nào hoặc những tổn thương viêm loét điều trị dài ngày không khỏi đều nên cắt bỏ đi để tránh bị ung thư hóa.

3.2. Phẫu thuật chẩn đoán ung thư

Chẩn đoán bệnh ung thư chỉ đầy đủ, chính xác và có giá trị khi có kết quả chẩn đoán mô bệnh học. Vì thế, phẫu thuật là phương tiện duy nhất để lấy mẫu bệnh phẩm (một phần của khối u). Phẫu thuật chẩn đoán ung thư bao gồm nhiều loại, nhiều mức độ khác nhau song chúng phải tuân thủ nguyên tắc:

• Đường kim, đường rạch sinh thiết trùng với đường mổ sau này để có thể cắt gọn tổ chức ung thư.
• Kích thước bệnh phẩm phải đủ, phù hợp với yêu cầu xét nghiệm, phải lấy ở nhiều vị trí, không lấy ở vùng hoại tử để chẩn đoán chính xác cao.
• Quá trình thực hiện thủ thuật nhẹ nhàng, gọn nhằm tránh lây lan, cấy tế bào ung thư trên đường sinh thiết.

Có những hình thức phẫu thuật chẩn đoán như:

• Sinh thiết bằng kim: Là thủ thuật thường được áp dụng trong chẩn đoán các khối u vú, hạch, u phần mềm, gan, phổi...Ngày nay, dưới sự hướng dẫn của siêu âm, sinh thiết bằng kim có thể lấy được bệnh phẩm ở khối u nhỏ, kích thước chỉ vài centimet.
• Sinh thiết khoét chóp hoặc lấy toàn bộ u:
  • Với những khối u, hạch nhỏ gọn, tốt nhất lấy bỏ toàn bộ khối u - hạch, làm như vậy sẽ tránh làm gieo rắc tế bào ung thư vào tổ chức lành, đồng thời sẽ giúp cho việc chẩn đoán mô bệnh học dễ dàng và chính xác hơn.
  • Với những khối u lớn, dính, không thể lấy gọn được, có thể lấy đi một phần khối u để làm chẩn đoán.
  • Mở bụng thăm dò và soi ổ bụng:
    • Các bác sỹ thực hiện cách này cho những trường hợp có tổn thương ổ bụng song chưa có chẩn đoán chính xác bệnh cũng như giai đoạn bệnh.
    • Việc mở bụng cho phép người thầy thuốc được nhìn tận mắt, sờ tận tay tổn thương, qua đó đưa ra những chẩn đoán chính xác, khách quan về loại bệnh giai đoạn bệnh, đồng thời có thể tiến hành sinh thiết hoặc đánh dấu các vị trí tổn thương giúp cho việc điều trị sau này.
    • Với một số ung thư (như ung thư buồng trứng), có khi còn tiến hành mở bụng lại để đánh giá tổn thương "phẫu thuật xem lại lần hai".
    • Trước đây, mở bụng thăm dò được các bác sỹ sử dụng tương đối rộng rãi, hiện nay một số trường hợp đã được thay thế bằng soi ổ bụng và chụp cắt lớp vi tính (CT Scan) hay chụp cộng hưởng từ (IRM).

3.3. Phẫu thuật điều trị ung thư

Có hai loại phẫu thuật điều trị chính là phẫu thuật điều trị triệt căn và điều trị tạm thời, tùy thuộc vào giai đoạn bệnh. Tuy nhiên, nhiều ung thư khi phát hiện ra bệnh đã ở giai đoạn muộn (giai đoạn III và IV) do đó hạn chế nhiều đến kết quả điều trị. Vì vậy, trước khi mổ, bác sỹ đã phải chẩn đoán chính xác về giai đoạn bệnh cũng như phải hiểu rõ quá trình tiến triển tự nhiên của loại ung thư mà mình đang điều trị, từ đó mới có thể ra quyết định đúng.

3.3.1. Phẫu thuật điều trị triệt căn trong ung thư: Bác sỹ phẫu thuật thực hiện cắt rộng để lấy bỏ toàn bộ khối ung thư và một phần tổ chức lành bao quanh nó. Nếu có hạch vùng khả nghi di căn, vét toàn bộ hạch vùng với mục đích không còn tế bào ung thư. Phẫu thuật triệt để với khả năng chữa khỏi nhiều loại ung thư khi bệnh trong giai đoạn sớm (khoảng 1/3 số bệnh ung thư) nhất là đối với các bệnh ung thư vú, cổ tử cung, khoang miệng, tuyến giáp, da, ống tiêu hoá....

Phẫu thuật đơn độc (với những trường hợp bệnh ở giai đoạn sớm - tổn thương khu trú chưa di căn xa) hoặc nằm trong kế hoạch điều trị phối hợp nhiều phương pháp. Chiến lược, chiến thuật phối hợp như thế nào hoàn toàn phụ thuộc vào từng loại bệnh và từng giai đoạn bệnh một cách cụ thể, chính xác trên mỗi trường hợp.

3.3.2. Phẫu thuật điều trị tạm thời: Được các bác sỹ áp dụng cho những trường hợp bệnh ở giai đoạn muộn, tổn thương đã lan rộng. Căn cứ vào các biến chứng do ung thư gây ra mà phẫu thuật tạm thời cũng có các mục đích khác nhau:

• Phẫu thuật lấy bỏ u tối đa: Khi khối u lớn, dính việc cắt bỏ khối u triệt để khó thực hiện, có thể thực hiện việc cắt bỏ u tối đa. Việc làm này sẽ làm giảm đáng kể khối lượng tổ chức ung thư, tạo điều kiện thuận lợi để áp dụng các phương pháp điều trị bổ sung khác (xạ trị, hoá trị liệu...).
• Phẫu thuật phục hồi sự lưu thông: Làm hậu môn nhân tạo, nối vị tràng, nối tắt hồi tràng - đại tràng, mở thông dạ dày, mở khí quản, mở thông bàng quang....
• Phẫu thuật cầm máu: Thắt động mạch chậu trong ung thư cổ tử cung, thắt mạch cảnh trong ung thư vòm.
• Phẫu thuật sạch sẽ: chỉ định cho nhiều trường hợp như ung thư vú giai đoạn muộn, có vỡ loét...
• Phẫu thuật giảm đau: Phẫu thuật cắt cụt chi, tháo khớp trong ung thư xương, cắt thần kinh chi phối vùng tổn thương...

3.3.3. Phẫu thuật với ung thư tái phát và di căn

• Tái phát ung thư: Tái phát là một đặc tính của bệnh ung thư. Tuy nhiên trong một số trường hợp ung thư tái phát sau điều trị như ung thư đại tràng, giáp trạng…tiến hành phẫu thuật lại vẫn có thể cho kết quả tốt. Chỉ định mổ lại tuỳ thuộc vào từng loại bệnh, cũng như khả năng lấy bỏ hết những tổn thương tái phát đó.
• Di căn ung thư: Ung thư đã có di căn là giai đoạn cuối cùng của bệnh, nhưng nhiều trường hợp vẫn có thể điều trị phẫu thuật cho kết quả. Chẳng hạn như ung thư đại tràng có di căn gan một ổ, nếu phẫu thuật cắt đại tràng và cắt nhân di căn vẫn cho kết quả khả quan. Nói chung, các bác sỹ thường chỉ định phẫu thuật cho các di căn hạch vùng. Với các trường hợp di căn khác, khi chỉ định phẫu thuật các bác sỹ sẽ phải được cân nhắc dựa trên những tiêu chí sau:
  • Thời gian xuất hiện di căn muộn (tính theo năm) chưa lâu
  • U di căn khu trú, đơn độc ở một cơ quan.
  • Sức khoẻ bệnh nhân cho phép thực hiện phẫu thuật, tai biến do phẫu thuật phải là tối thiểu

3.3.4. Phẫu thuật trong điều trị phối hợp (đa mô thức)

Một trong những nguyên tắc điều trị bệnh ung thư là phối hợp nhiều phương pháp. Phẫu thuật được kết hợp với điều trị hoá chất hoặc xạ trị nhằm cắt giảm khối u tạo, điều kiện tốt nhất cho điều trị hoá chất hoặc xạ trị. Ví dụ như:

• Phẫu thuật công phá u trong điều trị ung thư buồng trứng.
• Phẫu thuật cắt bỏ những tổ chức ung thư hoại tử, thiếu ôxy ở trung tâm ở các khối u có kích thước lớn nhằm làm tăng thêm nhạy cảm với xạ trị do những tổ chức thiếu ôxy rất kháng tia.
• Điều trị phẫu thuật còn có vai trò là phương pháp bổ trợ cho xạ trị, hoá trị liệu như trong trường hợp ung thư vòm, sau xạ trị triệt căn mà vẫn còn tồn tại khối hạch cổ, cần thiết phải điều trị bổ sung bằng phẫu thuật lấy hạch. Trường hợp u lymphô ác tính biểu hiện ở ống tiêu hoá, phương pháp điều trị là phối hợp giữa phẫu thuật với hoá chất.
• Trong một số trường hợp như cắt buồng trứng, cắt tinh hoàn trong điều trị ung thư vú, tuyến tiền liệt, việc phẫu thuật là nhằm mục đích điều trị nội tiết.

3.4. Phẫu thuật tạo hình và phục hồi chức năng

Phẫu thuật tạo hình là một công đoạn trong quy trình phẫu thuật điều trị ung thư, có vai trò quan trọng trong sự hồi phục sau phẫu thuật.

• Với ung thư vú: Phẫu thuật tạo hình vú bằng vạt da - cơ hoặc bằng một loại túi silicon chứa nước muối sinh lý, được thực hiện sau khi cắt bỏ tuyến vú của phụ nữ. Phẫu thuật này nhằm cải thiện chất lượng sống cho người phụ nữ.
• Với ung thư đầu cổ: Trong phẫu thuật ung thư đầu cổ nhờ có kết hợp với phẫu thuật tạo hình sẽ cho phép cắt rộng rãi khối u làm tăng thêm tỷ lệ điều trị khỏi bệnh.

3.5. Các phương thức phẫu thuật khác

• Phẫu thuật đông lạnh, đốt điện, tia lade thường được ứng dụng cho ung thư da loại tế bào đáy. Đốt điện hoặc lade ứng dụng để cầm máu, giảm bớt khối u chống bít tắc như ung thư thực quản, ung thư trực tràng không mổ được
• Phẫu thuật nội soi là ứng dụng những tiến bộ của nội soi can thiệp, ngày càng có vai trò trong phẫu thuật điều trị ung thư.
• Phẫu thuật người máy: sử dụng rôbốt trong phẫu thuật cho phép bác sỹ phẫu thuật có thể mổ từ xa thông qua hệ thống vi tính điều khiển hiện đại.