1. Khái niệm về điều trị bằng tia xạ

Điều trị bằng tia phóng xạ (còn gọi là xạ trị, chiếu tia xạ) là một phương pháp chữa bệnh bằng việc sử dụng các tia bức xạ năng lượng cao hoặc là các hạt đồng vị phóng xạ được phát ra từ các máy xạ trị hoặc các nguồn phóng xạ.

Tia xạ liều cao có tác dụng tiêu diệt các tế bào ác tính hoặc kìm hãm sự phát triển và lan tràn của chúng. Khi chiếu tia xạ, các tế bào bình thường cũng bị tác động nhưng không giống như các tế bào ung thư, phần lớn các tế bào bình thường có thể phục hồi sau chiếu tia xạ. Tuy nhiên, để bảo vệ các tế bào lành, các bác sĩ luôn cân nhắc cẩn thận liều tia xạ chiếu vào vùng cần điều trị, che chắn cho vùng mô lành càng nhiều càng tốt.

Điều trị tia xạ có thể được lựa chọn cho nhiều loại ung thư ở các phần khác nhau của cơ thể. Ước tính chung, tới một nửa số bệnh nhân ung thư cần được điều trị tia xạ. Điều trị tia xạ giống như điều trị phẫu thuật, là các phương pháp điều trị tại vùng có hiệu quả tốt khi các tế bào ác tính còn khu trú ở một vùng nhất định. Điều trị tia xạ có thể phối hợp với các phương pháp khác như phẫu thuật, dùng hoá chất, nội tiết, yếu tố sinh học nhằm tăng hiệu quả điều trị.

Điều trị tia xạ có thể thực hiện bằng hai cách: Tia xạ từ ngoài và xạ trong.

• Phần lớn bệnh nhân điều trị tia xạ ung thư bằng tia xạ từ ngoài, phát ra từ các máy xạ trị đặc biệt sử dụng tia năng lượng cao (tia X, tia Gamma). Các máy xạ trị bao gồm máy gia tốc, máy Cobalt.
• Tia xạ trong (tia xạ áp sát) tức là các nguồn phát xạ nằm trong cơ thể, được đưa vào áp sát hoặc cắm trực tiếp vào khối u. Các nguồn phóng xạ gồm Cesium 137, Iridium 192, Iodine 131.

Các bác sĩ điều trị tia xạ là người chỉ định và điều trị cho bệnh nhân ung thư. Các kỹ sư vật lí, cán bộ tính liều xạ, kĩ thuật viên tia xạ, điều dưỡng viên sẽ phối hợp thực hiện điều trị cho người bệnh.

2. Điều trị tia phóng xạ từ ngoài

Sau khi hỏi bệnh và thăm khám, bác sĩ điều trị sẽ lập kế hoạch điều trị bao gồm nhiều bước. Đầu tiên là mô phỏng, người bệnh sẽ được yêu cầu nằm lên trên một bàn phẳng, các bác sĩ và kĩ thuật viên sử dụng máy X quang đặc biệt xác định vùng chiếu xạ. Khi mô phỏng điều trị bác sĩ có thể cho làm thêm chụp cắt lớp (CT) hoặc chẩn đoán hình ảnh khác giúp cho việc lập kế hoạch chính xác cho tia xạ. Một số dụng cụ đặc biệt được sử dụng giúp cố định người bệnh ở tư thế điều trị chính xác. Mô phỏng có thể được kéo dài từ 30 phút đến 2 giờ.

Các kĩ thuật viên sẽ đánh dấu vùng chiếu xạ lên da người bệnh bằng bút dạ, đó là các mốc quan trọng để xác định vùng chiếu tia hàng ngày. Nếu các dấu bị mờ đi người bệnh hoặc người thân cần báo với các kĩ thuật viên để tô đậm lại.

Tiếp theo, bác sĩ cùng kĩ sư, cán bộ tính liều sẽ tiến hành tính liều xạ. Dựa trên kết quả xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, loại bệnh... họ sẽ tính toán và quyết định kĩ thuật tia xạ cần tiến hành như thế nào, loại máy xạ và các bước thực hiện.

Suốt quá trình điều trị, các thầy thuốc và kỹ thuật viên theo dõi tình trạng sức khoẻ, sẽ điều chỉnh liều xạ hàng tuần hoặc hàng ngày khi cần thiết.

Điều trị tia xạ từ ngoài kéo dài trong khoảng 6 - 7 tuần, với 5 ngày một tuần (khi điều trị tia xạ triệu chứng thì đợt điều trị có thể ngắn hơn, chỉ 2 - 3 tuần). Tổng liều tia xạ và số buổi tuỳ thuộc vào loại bệnh, kích thước u, tình trạng sức khoẻ của người bệnh và sự phối hợp với các biện pháp điều trị khác.

Trong phòng điều trị tia xạ, các kĩ thuật viên sử dụng các mốc đánh dấu xác định vùng chiếu xạ và điều chỉnh tư thế đúng cho người bệnh. Mỗi buổi điều trị tia xạ người bệnh phải đợi 15 - 30 phút cho việc chuẩn bị và chỉnh tư thế nhưng thời gian chiếu tia chỉ từ 1 phút đến 5 phút.

Điều trị tia xạ thường không gây đau. Cũng giống như chiếu, chụp X quang thông thường, người bệnh sẽ không nghe thấy, nhìn thấy hoặc ngửi thấy mùi gì. Các kĩ thuật viên có thể đặt các khối chì che chắn cho các cơ quan lành và kĩ thuật viên sẽ rời khỏi phòng điều trị trước khi bắt đầu chiếu xạ. Đội ngũ nhân viên y tế luôn theo dõi qua hệ thống nghe nhìn trong quá trình điều trị.

Các máy tia xạ thường rất lớn, chúng có thể gây tiếng động khi chuyển động xung quanh người  bệnh để chiếu xạ các vùng khác nhau.

3. Điều trị xạ trong (tia xạ áp sát)

Các bác sĩ điều trị sẽ quyết định đưa một liều tia xạ rất cao trong một thời gian ngắn hơn so với điều trị tia xạ từ ngoài vào một vùng nhỏ của cơ thể. Điều đó giúp điều trị cho kết quả tốt hơn.

Điều trị tia xạ áp sát có thể áp dụng cho các khối u ở vùng đầu, cổ, vú, tử cung, tuyến tiền liệt. Có hai cách điều trị  xạ trong:

• Tia xạ áp sát: Sử dụng đối với u ở trong hốc tự nhiên, ở khe kẽ của cơ thể. Đặt nguồn phóng xạ áp sát khối u.
• Tia xạ tại chỗ: Các nguồn xạ được cắm trực tiếp vào trong khối u, người bệnh có thể được gây mê và không cảm thấy đau.

Thân nhân người bệnh sẽ ở ngoài trong thời gian điều trị, thời gian thăm hỏi chỉ giới hạn từ 15 - 20 phút/lần, không nên để trẻ em dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai thăm người bệnh trong thời gian điều trị.

Các tác dụng phụ của tia xạ trong chỉ giới hạn ở vùng đặt tia xạ, người bệnh sẽ không cảm thấy đau ở vùng điều trị.

Tuỳ loại nguồn phóng xạ mà mỗi đợt điều trị kéo dài khoảng 30 phút đến vài ngày. Sau khi kết thúc điều trị bác sĩ sẽ chuyển nguồn phóng xạ ra khỏi cơ thể người bệnh, như vây là không còn nguồn phóng xạ nào sau đó. Các cuộc thăm hỏi tiến hành như bình thường và người bệnh có thể cần nằm lại bệnh viện để theo dõi nếu cần thiết, vùng điều trị có thể sưng nề nhẹ hoặc trở nên nhạy cảm. Các hoạt động thường ngày trở lại bình thường. Người bệnh được theo dõi theo hẹn của bác sĩ.

4. Tác dụng phụ của điều trị tia xạ và cách tự chăm sóc

Tác dụng phụ của tia xạ thay đổi tuỳ theo từng người, người bệnh có thể không thấy tác dụng phụ nào hoặc chỉ vài khó chịu thoáng qua trong đợt điều trị.

Phần lớn các tác dụng phụ sớm thường là mệt mỏi và thay đổi ở da, còn các tác dụng phụ khác thường liên quan tới vùng điều trị.

Người bệnh không cần thiết phải hạn chế các hoạt động hàng ngày nếu không mệt mỏi, nhiều người vẫn có thể làm việc và sinh hoạt bình thường.

-         Chăm sóc da: Điều quan trọng là không lau chùi xóa mất các đường mực vẽ đánh dấu vùng chiếu xạ. Da vùng tia có thể trở nên đỏ hoặc rát, nóng, sau vài tuần trở nên ẩm ướt. Vì vậy trong thời gian điều trị người bệnh cần chú ý chăm sóc tốt da vùng tia, tránh chườm nóng, chườm lạnh lên vùng da đã chiếu tia. Khi tắm rửa thì tránh kỳ cọ, rửa xà phòng, sữa tắm, bôi kem, đánh phấn lên vùng da đó.

Cuối đợt điều trị, da vùng chiếu tia có thể bị viêm đỏ, rộp, phỏng nước, do đó cần tránh để xây sát vùng tia. Các phản ứng của da sẽ giảm dần sau khi kết thúc điều trị. Bác sĩ sẽ hướng dẫn những điều cần chú ý và cách chăm sóc cần thiết cho người bệnh, cụ thể là:

• Người bệnh nên mặc quần áo rộng rãi, thoải mái, tránh ánh nắng mặt trời để tránh tia cực tím.
• Chỉ rụng tóc khi vùng cần chiếu tia xạ ở đầu cổ, phần lớn tóc sẽ mọc trở lại một thời gian sau khi kết thúc điều trị.
• Có thể bị giảm bạch cầu và tiểu cầu khi điều trị tia xạ. Bác sĩ sẽ theo dõi định kỳ xét nghiệm máu của người bệnh và có thể thay đổi kế hoạch điều trị khi cần thiết cho đến khi kết quả xét nghiệm máu trở lại bình thường
• Người bệnh có thể chán ăn, nuốt khó, nuốt vướng dẫn đến sút cân, mệt mỏi. Vì vậy nên thực hiện một số cách sau giúp ăn tốt hơn:
  • Ăn mỗi khi cảm thấy đói, dù lúc đó không phải là bữa ăn.
  • Ăn nhiều bữa ăn nhỏ, có thể vừa ăn vừa uống nước để dễ nuốt thức ăn hơn.
  • Không nên uống rượu, bia, ăn nhiều chất chua, cay, gia vị.
• Tuỳ theo vùng chiếu tia xạ mà người bệnh có thể thấy các biểu hiện khác như:
  • Tia xạ vùng đầu cổ: Đỏ da ở đầu cổ, khô miệng, giảm tiết nước bọt, nuốt khó, thay đổi vị giác, nôn
  • Tia xạ vùng ngực: Cảm thấy nuốt vướng, ho, sốt
  • Tia xạ ở vú: Mệt mỏi, thay đổi ở da, hạn chế vận động tay, cảm giác bỏng rát
  • Tia xạ vùng bụng: Buồn nôn, nôn, ỉa chảy
  • Tia xạ vùng khung chậu: Đi tiểu khó hoặc buốt, giảm ham muốn quan hệ tình dục

Các biểu hiện trên sẽ giảm dần sau khi kết thúc điều trị. Bác sỹ điều trị tia xạ sẽ hướng dẫn người bệnh chi tiết một số chỉ dẫn đặc biệt khác trong từng trường hợp cụ thể.